Inlichtingendiensten in de EU

Naar aanleiding van de nieuwe Wet op de Inlichtingen en Veiligheidsdiensten heeft de dataredactie van Investico de afgelopen maand een unieke dataset verzameld waarmee de praktijk en bevoegdheden van Europese inlichtingendiensten en Noorwegen met elkaar kunnen worden vergeleken.

Hacken via derden is ongewoon

Onder de nieuwe Wet op de Inlichtingen en Veiligheidsdiensten is het toegestaan om iemands telefoon, computer of ander apparaat via ‘derden’, zoals kennissen, vrienden of familieleden te hacken. Dit is vrij ongebruikelijk in de EU. In Zweden, Polen, Italië of Kroatië bestaat helemaal geen regelgeving omtrent hacken door inlichtingendiensten.

De bevoegdheden verschillen sterk

De bevoegdheden over welke inlichtingendienst communicatie mag onderscheppen en hoe dat mag gebeuren, verschillen sterk. De AIVD mocht tot nu toe ongericht tappen in de ether, en volgens de nieuwe wet ook op de kabel. Maar niet alle inlichtingendiensten mogen ongericht (willekeurig in grote hoeveelheden) aftappen zoals hier. De Oostenrijkse inlichtingendienst mag niet ongericht tappen in de ether. In Zweden is op die manier aftappen helemaal niet gereguleerd en mag op de kabel alleen ‘opdrachtgericht’ worden getapt; niet op specifieke personen. Aftappen door inlichtingendiensten is helemaal niet toegestaan in Portugal en Cyprus.

In veel landen waaronder Duitsland, Frankrijk, Denemarken, Zweden, Noorwegen en straks Finland is alleen ongericht onderscheppen en hacken toegestaan van de communicatie die het land uitgaat, of in het buitenland plaatsvindt. Toch kan ook binnenlandse informatie in de data-sleepnetten worden opgevist. In Noorwegen is discussie over de satellieten van buitenlandse inlichtingendiensten die Noorse data in bulk kunnen verzamelen. Is dat verzamelen al een inbreuk op Noorse privacy, of pas het analyseren van de informatie?

Bijna overal worden telecommunicatiegegevens verplicht bewaard

Hoewel het Europese Hof van Justitie in 2014 een einde maakte aan de verplichting voor telecombedrijven om telecommunicatiegegevens verplicht te bewaren, gebeurt dat in de meest Europese landen nog steeds. Meestal 6 maanden tot 2 jaar. In Polen hebben de inlichtingendiensten geen toestemming nodig van de rechter om toegang te krijgen tot deze gegevens. De nieuwe Nederlandse Wet op de Inlichtingen en Veiligheidsdiensten introduceert de bewaarplicht niet, maar in de Tweede Kamer ligt een ander wetsvoorstel om een aangepaste variant van de bewaarplicht weer in te voeren.

Nederland heeft een van de duurdere inlichtingendiensten in de EU

Met een begroting van bijna drie miljard euro hebben de Britse inlichtingendiensten veruit het hoogste budget in de EU – ook omgerekend per hoofd van de bevolking. Noorwegen volgt verrassend als tweede omdat het land de afgelopen jaren veel geïnvesteerd heeft in de nieuwste technologieën zoals satellieten en computers. Nederland is met 13 euro per inwoner per jaar toch nog een van de duurdere inlichtingendiensten in de EU.

In de afgelopen drie jaar krijgen bijna alle EU inlichtingendiensten meer bevoegdheden

Nederland is niet het enige land in de EU met een nieuwe wetgeving. In veel landen zijn de wettelijke bevoegdheden van inlichtingendiensten al eerder verruimd, vooral om de diensten in staat te stellen meer data te verzamelen. Zo zijn bijvoorbeeld in Hongarije telecombedrijven verplicht om in een ‘terreur noodtoestand’ alle communicatie-metadata (wie er belt of mailt met wie) en inhoud (wat is er geschreven) onversleuteld aan de inlichtingendiensten te verstrekken.

In het westen van Europa vaak geen toestemming van de rechter nodig

De AIVD heeft een goedkeuring nodig van de directeur of de minister en straks ook een speciale commissie om telefoons of kabels te tappen. In de meeste landen in Europa zoals Roemenië, Italië, Griekenland of Letland, hebben de inlichtingendiensten toestemming nodig van de rechter om überhaupt te mogen aftappen. Denemarken en Zweden hebben de inlichtingendiensten wel toestemming van de rechter nodig om binnen de grenzen af te tappen, maar in het buitenland mogen ze onbeperkt aftappen.

Is hacken door inlichtingendiensten toegestaan?

Ja, ook (via) derden
Ja, alleen gericht
Nee
Er is geen wetgeving

Is aftappen op de kabel door inlichtingendiensten* toegestaan?

Ja, ook ongericht
Ja, alleen gericht
Nee
Wetgeving is onduidelijk
*civiele inlichtingendiensten

Moeten de telecombedrijven communicatiegegevens verplicht bewaren?

Ja
Nee

Laaste bekende jaarlijkse begroting* per inwoner

meer dan €36
€27 - €35
€18 - €26
€9 - €17
€1 - €9
Niet publiek
*Alleen de begroting van civiele diensten meegenomen. Aantal civiele diensten verschilt per land.

Is de inlichtingendiensten wetgeving veranderd of in verandering?

Ja
Nee

Is er een toestemming van de rechter nodig voor aftappen?

Ja
Nee